Loading ...
Osmanlı döneminin zanaat ve ticaret örgütlenmeleri olan loncalar, yüzyıllar boyunca ekonominin büyük bir kısmını yönlendirdi. Tekelci meslek örgütleri olarak locaların temel amacı üyelerin çıkarını korumaktı. Görünüşte iktisadi müesseseler olan loncalar, içyapı itibariyle cemiyette hâkim olan bazı ahlâki kaideleri, müeyyideleri ile esnafın kendi kendine tatbik ettiği kuruluşlardır. Geçmişin loncalarını günümüzün esnaf, sanatkâr odaları ve dernekleri olarak tanımlayabiliriz.
Loncaları eskiden belirli bir şehirde oturan sanatkâr ve sanayicilerin mensup oldukları mesleki teşkilat olarak tanımlayabiliriz. Loncaların kökeni, 7 ve 8. yüzyıldan itibaren faaliyet gösteren fütüvvet ve ahilik teşkilatlarına dayanır. Ahilik kuruluşuna ait töreler, kurallar birçok özellikler loncalarda devam eder. Loncaların iki ana gayesi vardır: Birincisi, lonca mensubu sanatkar, esnaf arasında sosyal eşitliği ve dayanışmayı sağlamaktır. İkincisi ise mesleki faaliyetlerin uygulanışını düzenlemek ve denetlemek olarak söyleyebiliriz. Loncalar, bugünün Esnaf ve Sanatkârlar Derneklerine, Esnaf Odalarına benzetilebilir. Loncaların ekonomik, mesleki, kültürel ve sosyal vazifeleri vardı.
Kendi içinde sıkı bir disiplinle teşkilatlanmış olan loncalar, bu özelliği ile devletin piyasa kontrolünü kolaylaştırıyorlardı. Aynı esnaf grubunun bağlı olduğu loncaların içinde rekabetin yasaklanmış olması, kaynakların ihtiyaçlar dâhilinde kullanılması, kaynak israfı, karaborsa ve fahiş fiyat artışına mani oluyordu. Devletle sıkı irtibatı olan loncalar, hükümet tarafından teftiş edilebiliyordu. Muhtelif tarihlerde esnafla alakalı olarak çıkarılan yasakname ve fermanlar esnafın aksayan yönlerini düzeltme gayesindeydi. Esnaflar, bağlı oldukları lonca heyetinin sıkı bir denetimi altındaydı. Ustaların hammaddelerini nereden, nasıl ve ne oranda alacakları loncalar tarafından düzenlenmekteydi. Lonca üyeleri arasındaki eşitliği bozmamak temel gayeydi.
Tüketiciyi de korumak göz önünde tutulurdu. Ustaların kullandığı bütün alet ve edevat devamlı denetlenirdi. Üretilen malların fiyatlarının ne olacağını loncalar denetlerdi. Denetimden geçen mal, damgalanır ve pazara sunulurdu. Bozuk mal çıkaran esnaf cezalandırılırdı. “Pabucu dama atıldı” deyimi buradan kalmadır. Düşük kaliteli mallar da fakirlere dağıtılırdı. Çırakların mesleğe girmeleri, meslekte ilerlemeleri ve yükselmeleri, loncaların koyduğu kaidelere ve âdete bağlıydı. Lonca mensupları arasında rekabet yasaktı.
Her üyenin loncanın toplam iş hacmi içindeki payını sabit tutabilmek amacıyla loncalar, hammaddelerin sağlanması ve üyeler arasında dağıtımından üretim koşullarına, çalışma saatlerinden çalışacak üye sayısına, ücret düzeylerinden üretilen metaların niteliğine ve satış fiyatlarına kadar pek çok konuda ayrıntılı kurallar geliştirmişlerdi. Ortaçağ Avrupa’sında kentlerinin iktisadi yaşamında loncaların, çok önemli bir yeri vardı. Kent yönetimleri veya kent devletleri hem üretime ve ticarete olan katkıları, hem ödedikleri vergiler, hem de sağladıkları si-yasal destek nedeniyle loncaların varlıklarını sürdürmelerinden yanaydılar.
Yerel yönetimler, loncaları ve onların tekelci konumlarının güçleri yettiği ölçüde desteklemişler, loncaların koydukları kural ve kısıtlamaları yaşatmaya loncaların dışında ortaya çıkabilecek üretim faaliyetlerini engellemeye çalışmışlardır.
Kaynak : Restoran Ağustos 2008 (İLO İstanbul Lokantacılar Odası)
